Choroby dziedziczne to te, które są przekazywane z rodziców na dzieci i których pochodzenie jest genetyczne, wynikające z obecności zmian w komórkach linii zarodkowej.
Zmiany genetyczne, które mogą powodować chorobę dziedziczną, są różnorodne. Gdy przyczyną jest obecność wariantu patogennego w określonym genie, nazywamy je monogenowymi chorobami dziedzicznymi. Określa się je również mianem chorób mendlowskich. W ich przypadku, ogólnie rzecz biorąc, obecność określonej mutacji w pojedynczym genie odpowiada za wystąpienie u danej osoby konkretnej choroby. Ponadto te warianty patogenne mogą być przekazywane potomstwu, dlatego w takich przypadkach bardzo przydatna i interesująca może okazać się wiedza, czy jest się nosicielem określonej mutacji, aby uzyskać najlepszą poradę i móc podjąć niezbędne środki podczas planowania potomstwa.
Rodzaje monogenowych chorób dziedzicznych
Monogenowe choroby dziedziczne, które w większości są chorobami rzadkimi i mało powszechnymi, można klasyfikować według typu dziedziczenia:
Choroby dziedziczone autosomalnie recesywnie: Są to choroby, które ujawniają się w przypadku odziedziczenia dwóch kopii zmutowanego genu, zlokalizowanego na chromosomie innym niż płciowy (autosomalnym). W takich przypadkach zazwyczaj rodzice są zdrowymi nosicielami i oboje przekazują ten wariant swojemu potomstwu. Jedną z najbardziej znanych chorób tego typu jest mukowiscydoza. Choroba ta jest spowodowana mutacjami w genie CFTR i charakteryzuje się gromadzeniem gęstej wydzieliny w płucach, przewodzie pokarmowym i innych częściach ciała. Jest to jedna z najczęstszych monogenowych chorób dziedzicznych.
Choroby dziedziczone autosomalnie dominująco:
Są to choroby, do których rozwoju wystarczy obecność jednej kopii uszkodzonego genu, zlokalizowanego na chromosomie niesprzężonym z płcią.
Zespół Ehlersa-Danlosa jest przykładem tego typu chorób. Z tą patologią związanych jest kilka genów i chociaż niektóre przypadki są dziedziczone recesywnie, większość z nich podąża za wzorcem dominującym. Wynikają one z defektu w syntezie kolagenu, a obraz kliniczny jest bardzo niejednorodny.
Choroby recesywne sprzężone z chromosomem X:
Są to patologie powiązane z chromosomem płciowym X, których rozwój może zależeć od tego, czy osoba dotknięta chorobą jest mężczyzną czy kobietą. Mężczyźni posiadają jedną kopię chromosomu X (XY), podczas gdy kobiety mają dwie kopie (XX). Dlatego u mężczyzn wystarczy obecność jednej kopii zmutowanego genu, podczas gdy u kobiet, co do zasady, niezbędne byłyby dwie kopie, aby zachorować.
Hemofilia A to rzadka choroba krwotoczna spowodowana obecnością mutacji w genie F8, związanym z krzepnięciem i zlokalizowanym na chromosomie X. Ponieważ jest to dziedziczenie recesywne, zazwyczaj kobiety są zdrowymi nosicielkami, a zdecydowana większość chorych to mężczyźni.
Choroby dominujące sprzężone z chromosomem X:
W ich przypadku uszkodzony gen znajduje się na chromosomie płciowym X i wystarczy jedna kopia, aby rozwinęły się objawy. W tym przypadku, jeśli osobą dotkniętą chorobą, a zatem nosicielką mutacji, jest matka, wszystkie dzieci (synowie i córki) będą miały takie samo prawdopodobieństwo odziedziczenia wariantu, niezależnie od płci. Jeśli jednak osobą dotkniętą chorobą jest ojciec, tylko jego córki odziedziczą zmutowany gen, ponieważ to tylko im przekazuje on swój chromosom X.
Choroby sprzężone z chromosomem Y:
Choroby spowodowane obecnością zmian genetycznych znajdujących się na chromosomie Y, dlatego mogą występować wyłącznie u mężczyzn.
Oprócz informacji genetycznej zawartej w jądrze komórkowym (w chromosomach), na której opierają się powyższe informacje, komórki posiadają również niewielką część pozajądrowego DNA, zlokalizowanego w mitochondriach, które dziedziczymy bezpośrednio od naszych matek. Ten mitochondrialny DNA może również zawierać defekty prowadzące do rozwoju określonych patologii, takich jak na przykład dziedziczna neuropatia wzrokowa Lebera.
Diagnostyka preimplantacyjna (PGD)
Dzięki znaczącemu impulsowi i rozwojowi badań w biomedycynie, obecność wielu zmian genetycznych może zostać wykryta za pomocą diagnostyki preimplantacyjnej (PGD). Technika ta polega na badaniu genetycznym zarodków w celu wykrycia wspomnianych zmian genetycznych po ich zapłodnieniu in vitro. Pozwala to na wykluczenie tych, które nie spełniają określonych cech lub zawierają wadę genetyczną, i transfer do macicy matki tylko wyselekcjonowanych zarodków.
Istnieją kontrowersje społeczne, etyczne i prawne dotyczące stosowania tych technik na poziomie globalnym. Dlatego obecnie w Hiszpanii, Portugalii i Wielkiej Brytanii, między innymi, PGD jest dozwolone, ale pod pewnymi warunkami. We Francji jest wysoce ograniczone i może być stosowane tylko w bardzo konkretnych przypadkach. Z kolei we Włoszech procedura ta jest na razie zabroniona. Należy podkreślić, że jako dziedzina podlegająca ciągłej ewolucji, należy skonsultować aktualne przepisy z odpowiednimi specjalistami w momencie, gdy chce się zastosować tę technikę.
PGD jest zawsze stosowane w wyjątkowych przypadkach, w których istnieje uzasadnione ryzyko choroby genetycznej i zazwyczaj istnieje już diagnoza lub podejrzenie zmiany genetycznej u rodziców. Jednak w większości przypadków osoby dotknięte chorobami dziedzicznymi nie dysponują historią rodzinną, która pozwoliłaby skorzystać z tych technik. Z tego powodu zdarzają się sytuacje, w których przydatne może być skorzystanie przez rodziców z określonych testów genetycznych, takich jak ten od tellmeGen, który analizuje dużą ilość wariantów patogennych związanych z różnymi chorobami dziedzicznymi, umożliwiając tym samym wykrycie, czy jest się nosicielem którejkolwiek z analizowanych mutacji.
