Farmacogenetica krijgt de laatste tijd steeds meer belang, omdat het wordt beschouwd als één van de pijlers van gepersonaliseerde geneeskunde. Dat is logisch als we denken aan de belangrijke rol van genetica in de geneeskunde.
Je hebt er vast al eens over gehoord, toch? Het is een vakgebied dat nog een lange weg te gaan heeft, maar het is gebleken dat het een vóór en na kan betekenen in de traditionele westerse geneeskunde. Daarom houden veel experts gelijktijdig rekening met de concepten van gepersonaliseerde medische therapie en farmacogenetica.
Verschillende klinische studies hebben aangetoond dat het laten uitvoeren van een farmacogenetische test uiterst belangrijk is om te weten welk geneesmiddel en welke dosis aan elke patiënt moet worden toegediend. Op die manier worden mogelijke bijwerkingen van die behandeling vermeden en/of verminderd, en wordt bovendien een gunstig klinisch verloop bevorderd, waardoor de levenskwaliteit van de persoon verbetert. Sterker nog: voor sommige behandelingen is het zelfs verplicht om dit onderzoek te doen vóór men de bijbehorende therapie start.
Als de patiënt een behandeling met meerdere geneesmiddelen tegelijk nodig heeft, kan een onderzoek naar medicatiecompatibiliteit worden uitgevoerd om de interacties tussen die geneesmiddelen in het lichaam te kennen. Dit stelt de patiënt in staat de meest geschikte combinatie te kiezen.
Bovendien zal, omdat het gepersonaliseerd is op basis van de genetica van de patiënt en zijn/haar gezondheidstoestand, de hersteltijd aanzienlijk afnemen, waardoor ook de kosteneffectiviteit van de behandelingen toeneemt. Zo worden de beschikbare gezondheidszorgmiddelen geoptimaliseerd en worden problemen als gevolg van ineffectieve behandelingen beperkt, zoals bijvoorbeeld antibioticaresistentie.
Maar wat wordt er geanalyseerd in een farmacogenetische studie?
In het DNA bestaan variaties in de genetische sequentie. De zogenaamde polymorfismen komen voor bij minstens 1% van de bevolking en bevorderen de normale diversiteit binnen populaties. Deze variaties kunnen de expressie en functie wijzigen van enzymen, transporters of therapeutische doelwitten die betrokken zijn bij farmacodynamiek en farmacokinetiek.
Zo kunnen variaties in genen die betrokken zijn bij de afbraak van geneesmiddelen in de lever de werkzaamheid en/of veiligheid ervan beïnvloeden, of kunnen polymorfismen in genen die coderen voor transporters in de bloed-hersenbarrière hun activiteit op het centrale zenuwstelsel bepalen. De verschillende reacties op geneesmiddelen bij individuen zijn grotendeels te wijten aan hun genetische verschillen.
Een farmacogenetische test, zoals eerder gezegd, houdt in dat genetische markers worden geanalyseerd die het gedrag van een geneesmiddel door het lichaam bepalen—wat wordt geëvalueerd door de farmacokinetiek—en anderzijds polymorfismen die de respons van het lichaam op het geneesmiddel moduleren, wat tot het domein van de farmacodynamiek behoort.
Het meest uitgebreid bestudeerde aspect binnen de farmacokinetiek is het metabolisme van geneesmiddelen.
De combinatie van polymorfismen bij elk individu bepaalt zijn/haar capaciteit om geneesmiddelen om te zetten, en zowel een toename als een afname van de metabole capaciteit kan in het voordeel of nadeel werken van het succes van de therapie. Zo zijn de meest voorkomende metaboliseertypes:
- Normale of extensieve metaboliseerder (EM): vertonen geen variaties in de metaboliseringssnelheid, noch in therapeutische werkzaamheid of toxiciteit ten opzichte van wat eerder is vastgesteld.
- Trage metaboliseerder (PM): houdt een lagere afbraak van het geneesmiddel in, waardoor het langer in het lichaam blijft en de kans op bijwerkingen groter wordt, maar ook een langer therapeutisch effect kan optreden. Bovendien kan bij geneesmiddelen die een eerste activatiestap nodig hebben, een traag metabolisme leiden tot minder beschikbaar actief geneesmiddel of een later optredend therapeutisch effect.
- Intermediaire metaboliseerder (IM): de gevolgen zijn vergelijkbaar met die van een trage metaboliseerder, maar in mindere mate. Er is een licht verhoogd risico op bijwerkingen en een lagere werkzaamheid dan voor dat geneesmiddel is vastgesteld.
- Ultrarapide metaboliseerder (UM): hogere afbraak van het geneesmiddel, waardoor de verblijftijd in het lichaam afneemt; hierdoor zullen zowel bijwerkingen als effectiviteit verminderen. Bij geneesmiddelen die voorafgaande activatie vereisen, zal het therapeutisch effect waarschijnlijk eerder worden waargenomen.
Farmacodynamiek bestudeert de relatie tussen het geneesmiddel dat de plaats van bestemming bereikt en de effecten die worden uitgelokt. De belangrijkste therapeutische doelwitten zijn meestal receptoren, ionkanalen of enzymen. Daarnaast kan het worden beïnvloed door fysiologische veranderingen, gezondheidscondities of de toediening van andere geneesmiddelen of voeding.
Afhankelijk van de resultaten van elke genetische analyse zal de arts het te volgen beleid bepalen: standaarddoseringen gebruiken, doseringen verlagen of verhogen naargelang de behoefte, of andere alternatieve behandelingen toepassen.
Deze informatie is gebaseerd op studies uitgevoerd door de FDA (Food and Drugs Administration), de EMA (European Medicines Agency) en andere prestigieuze farmacogenetische instellingen, zoals het CPIC (Clinical Pharmacogenetics Implementation Consortium) of de DPWG (Dutch Pharmacogenetics Working Group).
Het is belangrijk te benadrukken dat de resultaten in de tellmeGen-rapporten aanbevelingen zijn. In geen geval mag de patiënt zijn/haar medicamenteuze behandeling wijzigen zonder de beoordeling en goedkeuring van de arts.
Ik wil mijn farmacogenetische studie, wat moet ik doen?
De persoonlijke genoomdiensten die beschikbaar zijn bij tellmeGen stellen je in staat om de respons op verschillende geneesmiddelen en meer dan 150 farmacologische compatibiliteiten te kennen op basis van je genetica, waardoor complicaties in het klinische traject worden voorkomen en je herstel wordt bevorderd.
Hier vind je een voorbeeld van de resultaten die worden geleverd met de DNA-test bij tellmeGen.
Bronnen:
https://www.cancer.gov/espanol/publicaciones/diccionarios/diccionario-cancer/def/farmacogenetica
https://www.actasdermo.org/es-farmacogenetica-i-concepto-historia-objetivos-articulo-13095244
https://www.elsevier.es/es-revista-offarm-4-articulo-farmacogenetica-medicina-carta-13039718
