Nie jest to gwarancja, a jej wpływ jest daleki od absolutnego, ale długie i potężne ramię genetyki, wypełnione nukleotydami, wpływa również na długowieczność ludzi.
Istnieje ogólny konsensus, że oczekiwana długość życia ma niską odziedziczalność. W przeszłości uważano, że wynosi ona 20-25%, choć nowsze badania sugerują, że liczba ta jest niższa.
Mowa tu jednak o ogólnej oczekiwanej długości życia. Czy możliwe jest, że w najbardziej wyróżniających się przypadkach, u jednostek o ekstremalnej długowieczności, odziedziczalność jest wyższa?
Oczekiwana długość życia a ekstremalna długowieczność
Badania naukowe potwierdziły, że dożywanie sędziwego wieku nie jest zdarzeniem losowym, lecz wydaje się być przekazywane w rodzinach.
Fakt ten wydaje się wzmocniony w rodzinach, w których występują osoby należące do górnych 10% swojej kohorty. Do 10% najdłużej żyjących osób w swojej grupie, że tak to ujmiemy.
Osoby posiadające bezpośrednich krewnych w tej grupie mają o 31% większe szanse na dłuższe życie niż ich rówieśnicy, nawet jeśli ci długowieczni krewni nie byli ich rodzicami.
Co więcej, ta odziedziczalność wydaje się być ilościowa. Im więcej długowiecznych krewnych ma dana osoba, tym większe są jej szanse na przeżycie wielu lat.
Ta odziedziczona długowieczność nie rozróżnia mężczyzn i kobiet. Nie ma różnic w jej przekazywaniu między płciami. Nie należy jednak zapominać, że średnio kobiety żyją dłużej niż mężczyźni. W 2021 roku różnica ta wynosiła globalnie około 5 lat. Jeśli porównamy rekordy ludzkiej długowieczności:
-
Najdłużej żyjącą kobietą w historii była Francuzka Jeanne Calment, która dożyła 122 lat.
-
Najdłużej żyjącym mężczyzną w historii był Japończyk Jiroemon Kimura z wynikiem 116 lat.
Mamy zatem do czynienia z sytuacją, w której ogólna długość życia ma niską odziedziczalność, ale w przypadku ekstremalnej długowieczności warianty genetyczne przekazywane w rodzinie mają większy wpływ. Jednym z głównych wyzwań przy dokonywaniu tych pomiarów jest ocena wpływu czynnika środowiskowego.
Oczywiste jest, że członkowie tej samej rodziny żyją w podobnych warunkach środowiskowych. Osoby z tego samego środowiska rodzinnego często rozwijają podobny styl życia i zachowania. Te podobne czynniki środowiskowe, jeśli są pozytywne (lub negatywne) dla przedłużenia życia, wywierają taki sam efekt na wszystkich członków rodziny, którzy im podlegają.
Badanie Harvardu, prowadzone przez 85 lat, skupiło się na określeniu, jaki czynnik środowiskowy ma największy wpływ na długowieczność. Wynikiem były: silne więzi społeczne.
Ważniejsze nawet niż dieta, sport czy pieniądze – osoby, które miały pozytywne życie społeczne, silne więzi we wspólnocie i z innymi ludźmi, żyły dłużej i w lepszym zdrowiu. To w dużej mierze wyjaśnia kraje o najwyższej oczekiwanej długości życia. Kraje takie jak Japonia czy region śródziemnomorski wysoko cenią rodzinę i więzi przyjaźni.
Geny związane z długowiecznością
W sferze genetycznej brakuje ogólnej spójności między badaniami skupionymi na tym polu. Wierzcie nam, badań nad długowiecznością jest mnóstwo.
Z jednej strony długowieczność jest cechą bardzo niejednorodną, zarówno na poziomie genetycznym, jak i środowiskowym.
Ponadto nie ma jasnego konsensusu co do definicji długowieczności. Zidentyfikowano jednak geny, których korelacja z oczekiwaną długością życia i długowiecznością została potwierdzona. Analizy skupiły się na genach odpowiedzialnych za naprawę DNA, starzenie się komórkowe (senescencję) i apoptozę, układ odpornościowy i stany zapalne, metabolizm oraz telomerazy.
Być może dwa najbardziej godne uwagi to geny APOE i FOXO3A.
Gen APOE koduje apolipoproteinę, której główną funkcją jest transport lipidów w organizmie. Jest ważną częścią chylomikronów, VLDL i HDL.
Ale jego popularność wynika z różnych korelacji jego alleli. Allel 𝜀2 jest częstszy u osób, które osiągnęły 100 lat, w porównaniu z resztą populacji. Niestety jest to allel najrzadszy, co bardzo utrudniło badania nad nim. Z kolei allel 𝜀4 powiązano z ryzykiem choroby Alzheimera i chorób sercowo-naczyniowych. Ironicznie, w tym samym genie mamy allel skorelowany z niską oczekiwaną długością życia i inny, potencjalnie związany z długowiecznością. Jest jeszcze trzeci allel, 𝜀3, który chce po prostu robić swoje i żeby dano mu spokój.
Gen FOXO3 ma bardziej zróżnicowaną aktywność. Koduje aktywator transkrypcji, który rozpoznaje i wiąże się z sekwencją DNA 5′-[AG]TAAA[TC]A-3′, regulując różne procesy, takie jak autofagia i apoptoza. Ta aktywność jest kluczowa. Opracowano nawet różne projekty mające na celu optymalizację jego funkcji i możliwości, aby zwiększyć długość życia i ograniczyć choroby związane ze starzeniem się. To komórkowy przełącznik, który chcesz mieć włączony tak długo, jak to możliwe.
Inne czynniki genetyczne w długowieczności
Utrzymanie (lub nie) aktywności genu to oddzielny rozdział: epigenetyka.
Epigenetyka to zmiany zachodzące w genomie, modyfikujące ekspresję genów, bez zmiany sekwencji DNA. MikroRNA, histony, acetylacje i metylacje to przykłady mechanizmów epigenetycznych, ponieważ modyfikują aktywność genów bez naruszania sekwencji DNA.
Z pewnymi wyjątkami epigenetyka nie jest dziedziczna i jest silnie uwarunkowana przez czynniki środowiskowe. Wpływ epigenetyki, nie tylko na starzenie się, ale na wszystkie funkcje organizmu, jest ogromny i wymagałby osobnego wpisu.
Innym elementem łączącym genom z długowiecznością są telomery.
Telomery to regiony na końcach chromosomów zawierające powtarzające się sekwencje DNA. Sekwencje te nie niosą informacji genetycznej. Ich funkcją jest zapobieganie degradacji tych regionów i ich fuzji z innymi chromosomami.
Kiedy DNA organizmów eukariotycznych ulega replikacji (tworzone są kopie), końcówki nie mogą zostać skopiowane w całości. Sprawia to, że przy każdej replikacji telomery skracają się, aż osiągną długość krytyczną. Długość telomerów jest jedną z głównych przyczyn limitu Hayflicka. Limit ten wskazuje liczbę podziałów, jakie może wykonać komórka eukariotyczna, zanim wejdzie w stan senescencji (śmierci komórkowej). Oczywiste jest, że jeśli Twoje komórki giną w przyspieszonym tempie, Twoja oczekiwana długość życia również szybko się skraca. Dlatego telomery uważane są za jeden z najlepszych wskaźników długowieczności.
Analiza genetyczna tellmeGen może pomóc Ci zaplanować życie, ale nie przewidzi dokładnego momentu Twojej śmierci. Na razie przewidywanie daty śmierci pozostaje domeną science fiction.
